Dávdamearkkat, inkubašuvdnaáigi ja movt dávda dovdo

Foto: Helsedirektoratet/Eline Korsnes Sundal
Koronavirus njoammu vuosttažettiin čolgga rišiheami bokte. Koronavirus lea smávva goaikkanasain mat riššet njálmmis ja njunis olbmos geasa dávda lea njommon, go son gossá dahje gastá. Dávda njoammu dábálepmosit dan bokte ahte eará olmmoš vuoiŋŋáda njoammudeaddji goaikkanasaid áimmus, dahje oažžu virusa gieđaide ja gieđain fas vuoiŋŋahahkii go duohtada iežat ámadaju.

Koronavirusa dávdamearkkat

Dávdamearkkat leat sullii seammaláganat go nuorvvu ja influeansa mearkkat.

  • Feber, čottabávččas ja gosahat.
  • Muhtimat ožžot geahpesvuolšši ja vuoigŋanváttuid.

Sii geat buohccájit, ožžot dábálaččat álggos čottabákčasa, nuorvvu ja gehppes gosahaga, searggahaga ja dovdet iežaset buohccin. Muhtimiin šaddá njárbes čoavji, luhčadávda, muhto dat ii leat dábálaš.

Koronavirusa ja šaddogavjaallergiija (pollen-) dávdamearkkaid erohus

Oallugat Norggas giksašuvvet šaddogavjaallergiijain giđđat, ja dávda¬mearkkat sáhttet leat seammaláganat go koronavirusa mearkkat, nu go ahte njunni dahppo dahje golgá, gastin, čalmmit golget dahje sakŋidit ja muhtimat ožžot astmáváttuid. Šaddogavjaallergiija ii atte čottabákčasa, searggahaga dahje febera nu go koronavirus sáhttá dahkat.

Loga eambbo šaddogavjaallergiija ja dávdamearkkaid birra

Lahka oktavuohta

Don rehkenastojuvvot dakkárin gii lea leamaš lahkosis jus okta gean lahka don leat leamaš, oažžu covid-19 mearkkaid 48 diimmu sisa dan rájes go doai deaivvadeidde, ja jus doai leidde goabbat guoibmáde lagabus go guokte mehtera 15 minuhta dahje guhkit. Don rehkenastojuvvot maiddái lahkosis leamaš jus leat fysalaččat guoskan (nugo buorástahttán dahje salastan) dahje leat fysalaččat guoskan buohcci olbmo rumašgolgosiidda (čolga, bivastat, njuolggat, šliivi ja gatnjalat).

Njoammun ja inkubašuvdnaáigi

Dađi mielde go leat eambbo oahppan covid-19 birra, de čájehuvvo ahte eanas háviid dáhpáhuvvá njoammudeapmi dalle go olmmoš lea buohccáme ja áibbas álggus buozanvuođa. Lea oalle sihkar ahte lea stuora njoammudanvárra ovtta-guokte beaivvi ovdal go ieš fuomáša ahte lea buohcci. Danne ávžžuhit sihke eurohpálaš njoammuneastadandoaimmahat ECDC ja Norgga eiseválddit ahte njoammuma ferte guorrat 48 diimmu rájes ovdal go dávdamearkkat ihtet.

Inkubašuvndaáigi

Mis leat dađistaga sihkkaret dieđut covid-19 inkubašuvdnaáiggi birra. Guorahallamat čájehit čielgasit ahte hui moattis šaddet buohccit maŋŋel go 8-9 beaivvi dan rájes go dávda lea njommon. Danne lea karanteneáigi dál 10 beaivvi.

Go lea leamaš covid-19, de ii dárbbaš karantenii

Jáhkkimis lea olbmot geain lea leamaš covid-19 suodjaluvvon dan dávdda ođđasis oažžuma vuostá, muhto eai dieđe vuos man guhká lea suodjaluvvon.  Danne lea mearriduvvon ahte olbmot geat sáhttet duođaštit (laboratovrras testen) ahte sis lea leamaš covid-19 maŋemus guđa mánus, eai dárbbaš ođđasis mannat karantenii. Buohkat geat ožžot vuoiŋŋahatdávdamearkkaid galget liikká – nu go buohkat earát – bissut ruovttus jándora maŋŋelii go dávdamearkkat leat jávkan.

Goas lea fas dearvvaš

Vai beassá loahpahit isolerema, de fertejit buot dávdamearkkat jávkan. Galgá leamaš golbma jándora buot dávdamearkkaid haga ja galgá gollan gávcci jándora dovdagođii dávdda. Olbmot geat leat buohcciviesus dahje geat ožžot immunaváidudeaddji divššu, sáhttá isolerengáibádus bistit guhkit.

Álbmotdearvvašvuođainstituhtta addá rávvagiid isolerema birra ja man guhká berret leat isolašuvnnas.
 
 Álbmotdearvvašvuođainstituhta duogáš rievdadit karantenanjuolggadusaid miessemánu 7. beaivvi 2020.

Maid dagan jus jáhkán munnje lea njommon?

  • Jus leat buohcci, de biso ruovttus.
  • Jus leat buohcci ja dárbbašat doavtterveahki, dahje dárbbašat sierra dearvvašvuođarávvagiid, de váldde telefovnna bokte dahje elektrovnnalaččat oktavuođa fástadoaktáriin.
  • Jus dárbbašat hoahppuveahki it ge oaččo fástadoaktára ságaide, de riŋge 116 117.
  • 113-nummárii galgá riŋget dušše jus lea heaggavárra.

Dárbbašat go doaktára, eará dearvvašvuođaveahki dahje soapmásiin ságastit?

Sáhttá go koronavirus njoammut olbmuin geain eai leat dávdamearkkat?

Dábálepmosit njoammu olbmuin geain leat dávdamearkkat, muhto sáhttá maid njoammut ovdalaš go dávdamearkkat ilbmet.

Geain berre iskojuvvot lea go koronavirus?

Álbmotdearvvašvuođainstituhtta lea vuoruhan geain berre iskojuvvot, ja dat rievdá dan mielde movt dilli ain lea Norggas ja movt iskankapasitehta lea.

Jus dus lea fáhkka vuoiŋŋahatinfekšuvdna, febar, gosahat dahje lea lossat vuoigŋat, de ávžžuhuvvo ahte testejuvvo leago dus covid-19, muhto kapasitehta vuođul ferte vuhtii váldit movt don leat vuoruhuvvon.

Váldde oktavuođa fástadoaktáriin dahje geahča iežat suohkana ruovttusiidduin gos ja movt iskan čađahuvvo.

Iskaneavttut árvvoštallojuvvojit dađi mielde go oaidnit movt manná (fhi.no).

Movt dovdo dávda?

Olbmot dovdet buozanvuođa hui iešguđet ládje. Dán rádjái orru dát leame dábálaš:

  • Gehppes dávdamearkkat (dát guoská eatnasiidda geat leat buohccit, birrasii 8 logi buohccis). Dávdamearkkat jávket ovtta-guovtti vahkkus ja eatnasat eai dárbbaš divššu.
  • Dábálaš buohcci: Maŋŋel 4-7 beaivvi gehppes dávdamearkkaiguin šaddá muhtimiidda lossat vuoigŋat, gosahat vearáska, ja feber lassána. Jus don vásihat lossa vuoigŋama, de berret váldit oktavuođa doaktáriin. Muhtimat fertejit sáddejuvvot buohccivissui.
  • Duođalaš buohcci: Seamma mearkkat go dábálaš buohcamis, muhto dát olbmot dárbbašit dasa lassin vel intensiivadivššu. Dáin olbmuin sáhttet leat dávdamearkkat 3-6 vahkku. Muhtimat sis geat duođalaččat buohccájit, jápmet.

Mii oažžut dađistaga ođđa dieđuid covid-19 geažil duođalaš buohccáma riskkaid birra. Buohccivissui sádden, intensiivadikšu ja jápmin lea dábáleabbo boares olbmuid ja sin gaskkas geain lassin leat eará buozanvuođat. Erenoamáš stuora riska lea boares olbmuide geain lassin leat eará buozanvuođat, muhto duođalaččat buohccát sáhttet maiddái olbmot geain eai leat ovdalaččas dihtosis riskadilálašvuođat, muhto stuorámus riska lea sis geain muđui lea eará buozanvuohta.

Dávdda vuostá ii gávdno dihto dikšunvuohki, ii ge boahkuheapmi (vaksina).

Koronavirusdávdda dikšun

​Ii gávdno vuos dihto dikšu dahje boahkku dávdda vuostá, muhto dál leat Norgga buohcciviesut registreregoahtán Norsk pandemiregistarii pasieanttaid geain lea duođaštuvvon koronadávda, vai álkibut sáhttet buoridit divššu ja čuovvoleami.
 
Dáppe gávnnat eambbo dieđuid Norsk pandemiregister birra.